Geçmişten Günümüze Paranın Tarihçesi

paraGünümüzün en temel yoğun dolaşım aracı olan paranın ortaya çıkmasından önce altın, gümüş ve diğer kıymetli metaller ve çeşitli önemli mallar değişim ve takas aracı olarak kullanılmıştır. Öncelikle şunu belirtelim, muhtemelen “kağıt parayı kim icat etti” yada “madeni parayı kim icat etti” veya “parayı kim buldu” gibi sorular kesin bir bilgiyle cevaplanamayacaktır diye tahmin etmek zor değildir. Zira net olarak tam bilgiye ulaşılmamış olması kuvvetle muhtemel olabilir. Dahası sanırız kağıt paranın tarihçesi hatta madeni paranın tarihçesi daha öncesine dayanmakla birlikte tarihteki ilk madeni para basımı M.Ö VII. Yüzyılda Anadolu’da Lidyalı’lara ait olduğu bilinmektedir. Tarihe geçmiş ilk madeni para olan  Lidya parası sabit olarak önceden hazırlanmış bir kalıp üzerine yerleştirilen madeni pulun üzerine yine daha önceden hazırlanmış hareket eden ikinci bir kalıp yerleştirilip çekiçle vurularak baskı yapılmış yani diğer bir ifadeyle darp edilmiştir. Tarihteki bu ilk madeni para basma işlemi Anadolu’da gerçekleşmiştir. Ardından Dünyanın en büyük ilk darphanesini Osmanlığı Sultanı çağ açıp kapatan Fatih Sultan Mehmet İstanbul Simkeşhane’de kurdurmuştur.

Resmi Tarih kayıtlarına bakılırsa, M.Ö. 118 yılında Çinliler tarafından deri paralar kullanılmış, ilk kağıt para kullanımı ise yine M.S. 806 yılında Çin’de görülmüştür. Yine Resmi Tarih kayıtları batıda kağıt para basımı ve kullanımının 17 nci yüzyılın sonlarına doğru ortaya çıktığını göstermektedir.  İlk basım işlemi 1690’lı yıllarda Amerika Birleşik Devletleri’ne bağlı Massachusetts’te gerçekleşmiş aynı tarihlerde İngiltere’de kuyumcular tarafındanda basılıp dolaşıma sunulduğu bilinmektedir. Takip eden dönemlerde 1694 yılında İngiltere Merkez Bankası ve ardından diğer ülkelerde kurulan Merkez Bankaları vasıtasıyla kağıt para basım ve kullanımı yangınlaşmaya başlamıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’dan Kağıt Para Basımı ve Kullanımı

Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk para basım işlemi banknotlar halinde tanzimat döneminde tanzimat dönemi reformlarının finansal işlemleri amacıyla basılıp tedavüle sürülmüştür. Osmanlı’da ilk banknotları Sultan Abdülmecit 1840 yılında şu anki dilimizle “Para Yerine Geçen Kağıt” anlamına gelen “Kaime-ı Nakdiye-ı Mutebere” ismiyle çıkarttırmıştır. Bu banknotlar para olmaktan ziyade daha çok faiz geliri getiren borç senedi yada hazine bonosu özelliği taşımaktadır. Söz konusu bu banknotlar elle hazırlanmış dahası hepsine ayrı ayrı resmi mühür vurulmuştur. “Kaime-ı Nakdiye-ı Mutebere” tedavüle çıkarılan bu paralar çok kolay taklit edilebilir olması birlikte kağıt paraya karşı azalan güven sebebiyle 1842 yılı itibariyle matbaa baskısına geçilmiştir. Matbaa baskısının ardından elle hazırlanmış olanlarda bu baskılarla değiştirilmiştir.

1856 yılında İngiliz sermayeli Osmanlı Bankası “Bank-ı Osmani” kurulmuş ve çok geçmeden 1863 yılı itibariyle Fransız ve İngiliz ortaklığında ismi değiştirilerek “Bank-ı Osmanii Şahane” şekline çevrilmiş ve devlet bankası özelliğini kazanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun zaman zaman Avrupa piyasalarına borçlanmak durumunda kaldığı dönemlerde İngiltere ve Fransa, devletten daha çok, kendi idareleri altındaki “Bank-ı Osmanii Şahane” isimli bankaya güven duydukları için mali ilişkilerini bu banka kanalıyla yürütmeyi tercih etmişlerdir.

Osmanlı İmparatorluğu, Osmanlı Bankasına hükümetin hiç bir biçimde kağıt para basmayacağı ve başka bir kuruma da bastırmayacağı taahhüdünde bulunmuş, 30 yıl süre ile kağıt para ihracı imtiyazını vermiştir. Osmanlı Bankası ilk olarak 1863 yılında, istendiğinde altına çevrilmek üzere, Maliye Nezareti ve kendi mühürlerini taşıyan banknotları tedavüle çıkarmış, 1863-1914 yılları arasında da çeşitli şekil ve miktarlarda banknot ihraç etmiştir. Yukarıda belirtilen taahhüt verilmekle birlikte, Osmanlı yönetimi Osmanlı Bankası ile anlaşarak, halk arasında “93 Harbi” olarak bilinen 1876-1877 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında, savaş masraflarını karşılayabilmek amacıyla kaime ihraç etmiştir.

Osmanlı Bankası Birinci Dünya Savaşı sırasında hükümetin avans ve banknot ihraç isteğini reddetmiştir. Bu ilginç anlaşmazlık, Banka’nın savaş döneminde banknot ihraç ayrıcalığını kullanmayacağını açıklaması üzerine çözülmüş ve Osmanlı yönetimi, 1915 yılından itibaren altın ve Alman hazine bonolarını karşılık olarak gösterip dört yıl boyunca, yedi defa toplam 160 milyon liranın üzerinde banknot çıkarmıştır. Bu banknotlar “evrak-ı nakdiye” adı altında Türkiye Cumhuriyeti’ne aktarılmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’ndan intikal eden evrak-ı nakdiyeler, Cumhuriyetin ilk yıllarında para bastırılamadığından, 1927 yılı sonuna kadar tedavülde kalmıştır.  Bir devletin egemenlik ve bağımsızlık sembolü olması nedeniyle, Türkiye Büyük Millet Meclisinde, 30 Aralık 1925 tarih ve 701 Sayılı “Mevcut Evrak-ı Nakdiyenin Yenileriyle İstibdaline Dair Kanun” kabul edilerek ilk Türk banknotlarının bastırılmasına karar verilmiştir. Bu kanun ile, mevcut evrak-ı nakdiyenin aynı nitelik ve miktarda kağıt para ile değiştirilmesi esas alınıp, paranın şekli ve basılıp değiştirilmesi gibi konuları düzenlemek üzere, Maliye Vekaletinden bir temsilcininin başkanlığında Ziraat, Osmanlı, İtibar-ı Milli, İş, Akhisar, Tütüncüler ve Akşehir bankaları ile Türkiye’de faaliyet gösteren diğer başlıca bankaların birer temsilcisinden oluşan bir komisyonun görevlendirilmesi hükme bağlanmıştır.

1 –  Birinci Emisyon (E1) Grubu Banknotlar

Dönemin Maliye Bakanı Abdülhalik Renda başkanlığındaki komisyon 9 aylık bir çalışma sonunda 1, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 liralık kupürlerden oluşan Birinci Emisyon Grubu banknotların basılması kararını almış ve basım işi, bir İngiliz firması olan Thomas De La Rue’ya verilmiştir. Bu banknotlar, filigranlı kağıtlara kabartma olarak basılmıştır. Bu emisyon grubundaki banknotlar 1 Kasım 1928 Harf Devrimi’nden önce bastırıldığı için ana metinleri eski yazı Türkçe, kupür değerleri ise Fransızca olarak yazılmıştır. İlk Türkiye Cumhuriyeti banknotları olan Birinci Emisyon Grubu banknotlar 5 Aralık 1927 tarihinde dolaşıma çıkarılmıştır. Tedavülde bulunan mevcut evrak-ı nakdiyeler ise, 4 Aralık 1927 tarihinden itibaren dolaşımdan çekilerek 4 Eylül 1928 tarihinde değerlerini yitirmişlerdir. 

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının Kuruluşu

Cumhuriyet Yönetiminin, banknot ihracı imtiyazının, kurulacak bir milli bankaya verilmesi konusundaki kararlılığı çerçevesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisince 11 Haziran 1930 tarih ve 1715 sayılı Kanun ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının kurulması kabul edilmiştir. Banka, gerekli hazırlıklar tamamlanarak 3 Ekim 1931 tarihinde faaliyete geçirilmiş ve banknot ihracı imtiyazı münhasıran Merkez Bankasına verilmiştir.

2 – İkinci Emisyon (E2) Grubu Banknotlar

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kurulduktan sonra, harf devriminden önce basılan eski yazılı banknotlar, latin alfabesi ile basılmış yeni banknotlarla değiştirilmiştir. Latin alfabesi ile hazırlanmış yeni banknotlar, 50 Kuruş, 1, 2 1/2, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk liralık olmak üzere 9 farklı değerde ve 11 tertipten oluşmaktadır. Söz konusu banknotlardan 50 Kuruşluk Almanya’da, diğerleri ise İngiltere’de bastırılmıştır. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından dolaşıma ilk çıkarılan banknot olan 5 Türk liralık banknotu da içeren İkinci Emisyon Grubu banknotlar, 1937-1944 yılları arasında tedavüle çıkarılmıştır. İkinci Emisyon Grubu içinde hem Atatürk, hem de İnönü portreli banknotlar yer almaktadır.

İkinci Dünya Savaşı sırasında tedavüle verilmeyen banknotlar

Bu emisyon grubu içinde İngiltere’de bastırılan ancak, İkinci Dünya Savaşı sırasında banknotları Türkiye getiren geminin Pire Limanında hücuma uğrayıp batması sonucunda denize dökülen İnönü resimli 50 Kuruşluk ve 100 Türk liralık banknotlar ile yine İngiltere’de bastırılan ancak, Londra’daki bir hava hücumu sırasında basıldığı matbaa zarar gören 50 Türk liralık banknotlar dolaşıma verilmemiştir.

3 – Üçüncü Emisyon (E3) Grubu Banknotlar

Tamamı İnönü portreli olarak bastırılan Üçüncü Emisyon Grubu banknotlar, 1942-1947 yılları arasında dolaşıma çıkarılmış olup, 2,50, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk liralık kupürlerden oluşan 6 farklı değerde, 7 tertip olarak İngiltere, Almanya ve Amerika’da bastırılmıştır.

4 – Dördüncü Emisyon (E4) Grubu Banknotlar

Dokuz emisyon grubu içinde en az farklı değerde banknotu ve tertibi bulunan Dördüncü Emisyon Grubu banknotlar 10 ve 100 Türk liralık kupürlerden oluşan 2 farklı değerde, 3 tertip olarak Amerika Birleşik Devletleri’nde bastırılmıştır. 1947 ve 1948 yıllarında dolaşıma çıkarılan bu emisyon grubu banknotların tamamı İnönü portreli olarak bastırılmıştır.

5) Beşinci Emisyon (E5) Grubu Banknotlar

Beşinci Emisyon Grubu banknotlar, 2,50, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk liralık kupürlerden oluşan 7 farklı değerde, 32 tertip olarak basılmış ve 1951-1971 yılları arasında dolaşıma çıkarılmıştır. Ülkemizde bir Banknot Matbaası kurulması çalışmalarına 1930’lu yılların sonlarına doğru başlanmış, ancak İkinci Dünya Savaşı’nın başlaması ile bu çalışmalara devam edilememiştir. 1951 yılında yeniden başlatılan Banknot Matbaası kurma işi 1958 yılında tamamlanmış ve aynı yıl banknot basımına başlanmıştır. Beşinci Emisyon Grubu banknotların bir kısmı İngiltere’de, bir kısmı da ülkemizde basılmıştır. Halk arasında “Mor Binlik” olarak adlandırılan 1.000 Türk liralık banknot da bu emisyon grubu içinde yer almaktadır.

Dolaşıma verilen banknotlar 1958 yılında Banknot Matbaası kuruluncaya kadar Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere veya Almanya’da bastırılmış olup Türkiye’de basılan ilk banknot Beşinci Emisyon Grubu III. Tertip 100 Türk liralık banknottur.

6 – Altıncı Emisyon (E6) Grubu Banknotlar

Altıncı Emisyon Grubu banknotlar 5, 10, 20, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk liralık olmak üzere 7 farklı değerde, 18 tertipten oluşmaktadır. 1966-1983 yılları arasında dolaşıma çıkarılan bu banknotlardan I. Tertip 20 Türk lirası İngiltere’de, diğerleri ise Türkiye’de basılmıştır.

7 – Yedinci Emisyon (E7) Grubu Banknotlar

1979 yılından itibaren dolaşıma verilmeye başlanan Yedinci Emisyon Grubu banknotlar 2002 yılı itibariyle; 10, 100, 500, 1.000, 5.000, 10.000, 20.000, 50.000, 100.000, 250.000, 500.000, 1.000.000, 5.000.000, 10.000.000 ve 20.000.000 Türk liralık olmak üzere 15 farklı değerde, 36 tertipten oluşmaktadır. Banknotların tamamı Türkiye’de basılmıştır. E7 Emisyon Grubu banknotlar 01.01.2006 tarihinde tedavülden kaldırılmış olup 10 yıllık zaman aşımı süreleri sonunda da değerlerini yitirecektir.

8 – Sekizinci Emisyon (E8) Grubu Banknotlar

28 Ocak 2004 tarih ve 5083 sayılı “Türkiye Cumhuriyeti Devletinin Para Birimi Hakkında Kanun” gereğince, ülkemizde ilk kez gerçekleştirilen paramızdan 6 sıfır atılması operasyonu kapsamında 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren dolaşıma verilen Sekizinci Emisyon Grubu banknotlar 1, 5, 10, 20, 50 ve 100 Yeni Türk lirası olmak üzere 6 farklı değerden oluşmaktadır. Bu banknotların tamamı Türkiye’de basılmıştır. E8 Emisyon Grubu banknotlar 01.01.2010 tarihinde tedavülden kaldırılacak ve 10 yıllık zaman aşımı süreleri sonunda da değerlerini yitireceklerdir.

9 – Dokuzuncu Emisyon (E9) Grubu Banknotlar

5083 sayılı “Türkiye Cumhuriyeti Devletinin Para Birimi Hakkında Kanun”un 1’inci maddesi uyarınca, Bakanlar Kurulu Yeni Türk Lirası ve Yeni Kuruş’ta yer alan “Yeni” ibarelerini kaldırmaya yetkili kılınmış olup “Yeni” ibarelerinin 1 Ocak 2009 tarihinde kaldırılmasına ilişkin söz konusu Bakanlar Kurulu Kararı 5 Mayıs 2007 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. E9 emisyon grubu I. tertip Türk Lirası banknotlar 1 Ocak 2009 tarihinden itibaren, yenilenen tasarımları, değişen boyutları ve gelişmiş güvenlik özellikleriyle 5, 10, 20, 50, 100 ve 200 Türk Lirası olarak dolaşıma çıkarılmıştır. E9 Emisyon Grubu II. tertip 10, 20 ve 100 Türk Lirası banknotlar 24 Aralık 2012; 5, 50 ve 200 Türk Lirası banknotlar ise 8 Nisan 2013 tarihinde tedavüle çıkarılmıştır. E9 Emisyon Grubu I. ve II. tertip banknotlar 6 farklı kupürden ve 2 tertipten oluşmaktadır. E9 Emisyon Grubu II. tertip banknotlar, 1 Ocak 2009 tarihinde tedavüle çıkarılan I. tertip banknotlarla birlikte tedavül edecektir.

Cumhuriyetin kuruluşundan günümüze kadar 9 emisyon grubunda 24 farklı değerde, 132 tertip banknot dolaşıma çıkarılmıştır. İlk altı emisyon grubundaki banknotların tamamı ile Yedinci Emisyon Grubundaki banknotların bir kısmı değişik tarihlerde dolaşımdan kaldırılmış ve 10 yıllık zamanaşımı sürelerinin sonunda değerlerini yitirmiştir. Faaliyete geçtiği 1958 yılından beri banknotlarımızın basımını sürdüren Banknot Matbaası Genel Müdürlüğü, uzun bir deneyim süreci gerektiren banknot üretiminin orijinal kompozisyon ve kalıplarını da çağdaş standartlarda hazırlayarak dünya standartlarındaki E9 Emisyon Grubundaki 5, 10, 20, 50, 100 ve 200 Türk Liralık  banknotlarımızın her türlü tasarım, kalıp ve baskı işlemlerini tamamen kendi kadro ve donanım olanakları içinde başarıyla gerçekleştirmiştir.

Türkiye Cumhuriyeti Para Basma Yetkisi

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası 87. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisine ait olduğu belirtilen para basma yetkisi ilk olarak, Merkez Bankasının kuruluşuna esas teşkil eden 11 Haziran 1930 tarih ve 1715 sayılı Kanun ile Merkez Bankasına devredilmiştir. Anılan Kanunun 1. maddesinde, banknot ihracı imtiyazı, münhasıran Merkez Bankasına 30 yıl süre ile verilmiş ve bu sürenin dolmasına 5 yıl kala uzatılabileceği hükme bağlanmıştır. Daha sonra bu imtiyaz süresi 27 Nisan 1955 tarih ve 6544 sayılı Kanun’un 1. maddesi ile 1999 yılı sonuna kadar uzatılmıştır. Bilindiği gibi, 14 Ocak 1970 tarih ve 1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle birlikte, 11 Haziran 1930 tarih ve 1715 sayılı Kanun yürürlükten kaldırılmıştır. Ancak, bu yeni Kanun’da Merkez Bankasının banknot ihracına ilişkin imtiyaz süresi aynen korunmuştur. Son olarak, 14 Ocak 1970 tarih ve 1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu’nda değişiklik yapan 21 Nisan 1994 tarih ve 3985 sayılı Kanun ile Merkez Bankasının banknot ihracı yetkisine ilişkin süre sınırlaması tamamen kaldırılmıştır.

golgeli_cizgi

Faydalanılan Kaynaklar :

– TCMB Resmi Sitesi

– Web Araştırlamaları

Share This:

Bu Konularda İlginizi Çekebilir

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Önceki yazıyı okuyun:
29 Ekim Cumhuriyet Bayramı Etkinlikleri İptal Edildi

AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Beşir Atalay, AK Parti Genel Başkanı  Başbakan Ahmet Davutoğlu Başkanlığında parti genel merkezinde düzenledikleri AK...

Kapat